Sonia Roszczuk swobodnie porusza się między teatrem, filmem i pracą z ciałem, budując własną drogę artystyczną. W tym artykule przyglądamy się jej najważniejszym rolom, twórczym wyborom oraz doświadczeniom, które kształtują jej podejście do aktorstwa. To opowieść o artystce poszukującej nowych środków wyrazu i przekraczającej granice między różnymi formami scenicznej ekspresji.
- Sonia Roszczuk łączy teatr repertuarowy z niezależnymi projektami.
- Współtworzy spektakle przez research, rozmowy i improwizacje.
- W „Polowaniu na osy” wystąpiła jako więzienna psycholożka.
- Jej twórczość bada wpływ mediów na społeczne osądy.
- Interesuje ją aktorstwo łączące słowo, ciało i ruch.
Sonia Roszczuk łączy pracę w teatrze repertuarowym z niezależnymi projektami. Pierwszy daje jej zawodowe oparcie, a drugi — przestrzeń do eksperymentów i wspólnego szukania formy. Jej droga pokazuje, że oba modele mogą się uzupełniać, zwłaszcza gdy zespoły zmieniają skład i podejmują nowe tematy.
Przykładem takiej współpracy jest „Delfin, który mnie kochał”, przygotowany w ramach programu Sopot-Non-Fiction i wyprodukowany przez poznański Kolektyw 1a. W projekcie wystąpiły Sonia Roszczuk i Angelika Kurowska, a zespół tworzyli również Jaśmina Polak, Jan Sobolewski, reżyserka Magda Szpecht, dramaturg Szymon Adamczak i artystka wideo Karolina Mełnicka. Twórcy wspólnie prowadzili research, rozmawiali i próbowali bez stałych godzin, co dawało im dużą swobodę.
W 2017 roku Roszczuk dołączyła do zespołu spektaklu „Henrietta Lacks”, który przygotowało Centrum Nauki Kopernik, a później związał się z Nowym Teatrem w Warszawie. Scenariusz współtworzyli Marta Malikowska, Maciej Pesta, Sonia Roszczuk, Anna Smolar i Jan Sobolewski; Smolar odpowiadała za reżyserię. Aktorzy nie tylko wykonywali gotowy tekst, lecz także go współtworzyli, a autorstwo przynosiło im tantiemy.
Gdy aktor współtworzy spektakl, scena nabiera nowej energii
W polskim teatrze aktorzy coraz częściej uczestniczą w poszukiwaniach: improwizują, wnoszą własne materiały i współdecydują o kształcie przedstawień. Nie oznacza to jednak zaniku podziału ról ani pełnej kolektywności — reżyser zwykle wyznacza kierunek i montuje finał. Płynna bywa za to granica między instytucją a niezależnością: „Delfin…” powstał poza repertuarem, a później trafił na scenę teatru.

W 2020 roku Roszczuk wystąpiła w warszawskim Teatrze Studio w „Polowaniu na osy. Historii na śmierć i życie”, opartym na książce Wojciecha Tochmana. W spektaklu Natalii Korczakowskiej, przygotowanym z dramaturgiem Marcinem Cecką, zagrała więzienną psycholożkę, która stanowczo wypowiada się o Monice Osińskiej, skazanej na dożywocie za udział w zabójstwie. Dwie kamery rejestrowały aktorów, a obraz trafiał na duże ekrany. Ten zabieg kierował uwagę widzów na to, jak media wybierają fragmenty rzeczywistości i wpływają na społeczne osądy.
Roszczuk pracuje więc zarówno na scenach instytucjonalnych, jak i przy projektach opartych na współpracy. W teatrze repertuarowym działa w ramach gotowej struktury, natomiast w niezależnych przedsięwzięciach współtworzy sieć artystów, reżyserek i dramaturgów, których drogi regularnie się przecinają. Skoro już dotykamy tego tematu to sprawdź, ile trwa antrakt i co dzieje się podczas przerwy w teatrze. Szczególnie cenię różnorodność tej drogi: obejmuje ona zarówno wyrazistą rolę w przedstawieniu dokumentalnym, jak i pracę, w której cały zespół rozwija pomysł w rozmowie.
W „Polowaniu na osy” aktorka mierzy się z medialną nagonką i surowym wyrokiem
W spektaklu „Polowanie na osy. Historia na śmierć i życie” Wiktoria Kruszczyńska gra Monikę Osińską, zwaną Osą. W latach 90. Osińska i dwoje innych maturzystów zamordowali młodą kobietę na warszawskim Grochowie, by zdobyć pieniądze na studniówkę. Osa nie zadała śmiertelnych ciosów, ale uczestniczyła w zbrodni i zjadła tatara znalezionego w lodówce ofiary. Sąd skazał ją na dożywocie — jako pierwszą kobietę w wolnej Polsce. Teatr Studio, pod kierunkiem Natalii Korczakowskiej, sięga po reportaż Wojciecha Tochmana, lecz nie szuka łatwego usprawiedliwienia dla bohaterki. Zamiast tego bada, jak rodzi się publiczny osąd.

Spektakl najmocniej pokazuje, jak media zamieniły tragedię w widowisko. W tym miejscu mała wstawka: Sprawdź, jak wybrać spektakl w Operze Lubelskiej. Dwie kamery filmują aktorów, a ich obraz trafia na wielkie ekrany. Widz może więc obserwować scenę na żywo albo śledzić wybrany przez obiektyw fragment. Krzysztof O., szwagier zamordowanej, szybko uczy się wykorzystywać zainteresowanie telewizji. Obok niego pojawiają się sąd, psycholożka, senatorka promująca książkę i wróżka, która wskazuje domniemanych sprawców. W tym zgiełku wyróżnia się reporterka Lidia Ostałowska. Przez kilka lat rozmawiała z Osińską, próbując dostrzec w niej człowieka, a nie sensacyjną historię. Nie opublikowała jednak reportażu: bohaterka wycofała zgodę, obawiając się ataku na bliskich.
Gdy medialny osąd odbiera nadzieję na powrót do życia
W drugiej części akcja przenosi się do więzienia, gdzie dożywocie bez prawa ubiegania się o zwolnienie staje się codziennością bez perspektywy powrotu do społeczeństwa. Spektakl przypomina, że Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał taką karę za równą torturom. Pokazuje też system, w którym nawet drobne przewinienie może przekreślić szansę na ułaskawienie. Nie proponuje prostych odpowiedzi: zbrodnia pozostaje zbrodnią, ale medialna presja i oczekiwanie surowej kary mogły wpłynąć na ocenę sprawy.
Jako kobieta oglądająca tę historię, zastanawiałam się, jak łatwo cudze życie staje się przedmiotem publicznego potępienia. Kruszczyńska nie prosi o sympatię dla Osy ani nie zaciera jej winy. Jej gra budzi jednak współczucie dla osoby osądzonej przez sąd, media i społeczeństwo. „Polowanie na osy” pozostawia widza przed trudnym wyborem: dołączyć do chóru oskarżeń czy zatrzymać się i zapytać, czy obraz z ekranu wystarczy, by wydać wyrok.
Ciekawostka: W spektaklu widz sam wybiera perspektywę — może patrzeć na aktorów na scenie albo śledzić ich obraz na wielkich ekranach, co nawiązuje do mediów kształtujących publiczny osąd.
Współtworzenie spektakli: Sonia Roszczuk w teatrze kolektywnym
Sonia Roszczuk współtworzy spektakle, zamiast jedynie odgrywać gotowe role. W pracy kolektywnej uczestniczy w rozmowach, researchu i improwizacjach, dzieląc się własnymi skojarzeniami. Do „Delfina, który mnie kochał”, rozwijanego w ramach programu Sopot-Non-Fiction, dołączyła na późniejszym etapie wraz z Angeliką Kurowską. Jak wspominali uczestnicy, praca obejmowała wiele obszarów i nie trzymała się sztywnego planu prób.

Roszczuk współtworzyła również scenariusz „Henrietty Lacks” z Anną Smolar, Martą Malikowską, Janem Sobolewskim i Maciejem Pestą. Projekt powstał dla Centrum Nauki Kopernik, a później trafił do Nowego Teatru w Warszawie. Współautorstwo oznaczało nie tylko uznanie wkładu aktorów, lecz także tantiemy. Dzięki temu pomysł może przechodzić między twórcami, zamiast od początku do końca należeć do jednej osoby.
Wspólne tworzenie zmienia perspektywę: aktorka nie tylko interpretuje tekst, ale współdecyduje o jego kształcie. To proces, w którym pomysły powstają dzięki rozmowie i wzajemnemu zaufaniu.
Gdy aktorki współtworzą spektakl, zmieniają się zasady gry
Kolektywna praca nie usuwa hierarchii. Reżyser lub reżyserka często inicjuje działania, porządkuje materiał i nadaje spektaklowi ostateczny kształt, a instytucja wpływa na sposób podpisywania twórców. Roszczuk pokazuje jednak, że aktorki mogą uczestniczyć w researchu, rozwijać sceny i budować dramaturgię — a więc współtworzyć spektakl także poza sceną.
Wśród elementów kolektywnej pracy nad spektaklem można wymienić:
- rozmowy i dzielenie się skojarzeniami,
- research oraz gromadzenie materiałów,
- improwizacje i rozwijanie scen,
- współtworzenie dramaturgii i scenariusza.
Taki proces wymaga czasu, zaufania i gotowości do zmiany własnych pomysłów. Niezależne projekty dają większą swobodę w organizacji pracy, ale często wiążą się z małym budżetem, brakiem stałej przestrzeni i dodatkowymi obowiązkami. Teatr repertuarowy zapewnia zaplecze i możliwość dalszego grania, choć zwykle wyraźniej dzieli role. A propos, poznaj kulisy pracy z ciałem w teatrze i sztukach walki. Między tymi warunkami Roszczuk rozwija praktykę aktorki, która współtworzy spektakle i uczestniczy w rozmowie o wspólnym autorstwie.
Między aktorstwem a ruchem: poszukiwanie nowych form scenicznej ekspresji
Współczesny teatr łączy aktorstwo z ruchem, muzyką i performansem. Ciało opowiada historię gestem, oddechem i tempem: aktorka może wygłosić monolog, zatańczyć, a następnie porozmawiać z widzami. Dzięki temu spektakl zyskuje dynamikę, a różne formy ekspresji budują emocje.
Takie spektakle często powstają we wspólnej pracy aktorów, reżyserów, dramaturgów, muzyków i choreografów. Zespoły przez tygodnie improwizują, rozmawiają i testują pomysły na scenie. Ruch może czerpać z doświadczeń wykonawców, rytmu muzyki, obrazów lub spotkań z osobami spoza teatru. Liczą się zarówno dopracowany efekt, jak i odwaga artystów w poszukiwaniu nowych rozwiązań.
Gdy gest mówi więcej niż słowa
Do połączenia aktorstwa z ruchem nie potrzeba rozbudowanej scenografii ani licznej obsady. Wystarczą krzesło, światło i precyzyjna sekwencja gestów. Dwie kamery mogą wyświetlać na ekranach twarze wykonawców, a improwizowana choreografia — dorównywać dialogowi. W pracy kolektywnej aktorzy współtworzą tekst i ruch, zaś reżyser porządkuje zebrany materiał. Zespół potrzebuje zaufania i uważności, by zmienić pomysł nawet tuż przed premierą.
Ruch i inne formy scenicznej ekspresji pomagają opowiadać o wykluczeniu, relacjach władzy, pamięci czy wpływie mediów na nasze osądy — tematach, których niełatwo ująć w tradycyjnej fabule. Głos, gest i obraz pokazują różne perspektywy, nie narzucając widzom odpowiedzi. Teatr łączący aktorstwo z ruchem nie tylko opowiada o świecie, lecz także pozwala go poczuć całym ciałem.
Ciekawostka: w teatrze ruchowym nawet pauza może być działaniem — bezruch aktorki, zestawiony z oddechem lub spojrzeniem, potrafi budować napięcie równie skutecznie jak taniec.
Źródła:
- https://filmpolski.pl/fp/index.php/1178549
- https://e-teatr.pl/-6520
- https://encyklopediateatru.pl/przedstawienie/65754/zony-stanu-dziwki-rewolucji-a-moze-i-uczone-bialoglowy
- https://teatrdlawszystkich.pl/polowanie-na-prawde-historia-o-mediach-i-karze/
- https://www.rafalturow.ski/teatr/sezon-20182019
- https://www.dialog-pismo.pl/w-numerach/kolektyw-perspektywa-aktorow
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Jak Sonia Roszczuk łączy teatr repertuarowy z niezależnymi projektami?Teatr repertuarowy daje jej zawodowe oparcie, a niezależne przedsięwzięcia — większą przestrzeń do eksperymentowania i wspólnego poszukiwania formy. Oba modele uzupełniają się w jej artystycznej pracy.
W jakich projektach teatralnych współtworzyła scenariusz lub materiał spektaklu?Roszczuk współtworzyła scenariusz „Henrietty Lacks” wraz z Anną Smolar, Martą Malikowską, Janem Sobolewskim i Maciejem Pestą. Brała też udział w kolektywnej pracy nad „Delfinem, który mnie kochał”, obejmującej między innymi rozmowy, research i poszukiwanie formy.
Jaką rolę Sonia Roszczuk zagrała w spektaklu „Polowanie na osy. Historia na śmierć i życie”?W przedstawieniu Teatru Studio z 2020 roku zagrała więzienną psycholożkę wypowiadającą się o Monice Osińskiej. Spektakl, oparty na reportażu Wojciecha Tochmana, wykorzystywał kamery i ekrany, by zwrócić uwagę na wpływ mediów na społeczne osądy.
Na czym polega kolektywna praca teatralna, w której uczestniczy Roszczuk?Obejmuje ona rozmowy, gromadzenie materiałów, improwizacje oraz rozwijanie scen i dramaturgii. Aktorzy mogą współdecydować o kształcie spektaklu, choć reżyser lub reżyserka zwykle porządkuje materiał i nadaje mu ostateczną formę.
Jak ruch i praca z ciałem mogą wzbogacać spektakl teatralny?Gest, oddech, tempo i bezruch mogą przekazywać emocje oraz znaczenia równie skutecznie jak słowa. Połączenie ruchu z aktorstwem pozwala też pokazywać tematy takie jak wykluczenie, pamięć czy wpływ mediów z różnych perspektyw.











